Ảo ảnh trong xã hội dư thừa kết nối hóa ra là một cuốn sách dành cho người hướng nội. Tôi đã phải “ồ” lên khi phát hiện ra điều đó ở những dòng mở đầu, khi tác giả giới thiệu những gì mình sẽ viết ở những trang tiếp theo. Tất nhiên sau đó tôi biết thêm rằng nó không chỉ dành cho người hướng nội, mà còn cho tất cả những ai đang cảm thấy cuộc đời mình quá nhiều “tiếng ồn” mà không hiểu rõ nguyên nhân, thậm chí cho cả những người hướng ngoại vốn rất dễ rơi vào tình trạng quá tải trong kỷ nguyên này. Nói chung, cuốn sách nói về việc chúng ta có thể bảo vệ tâm hồn mình như thế nào trong thời đại mạng xã hội, thời đại AI.

Với tôi, đó là một món quà bất ngờ đầu năm. Nó mang đến một chút đồng cảm vì biết rằng ở ngoài kia mọi người cũng đang trải qua những vất vả giống như mình. Thực ra là rất, rất đồng cảm. Ban đầu, tôi chỉ kỳ vọng rằng vì đây là cuốn sách của một nhà báo tài năng và có tâm, với ngòi bút sắc sảo, tư duy mạch lạc, kiểu “đọc đến đâu sáng đến đấy” nên sẽ giúp mình nhìn ra nhiều vấn đề đa dạng, dù đó là vấn đề gì. Và quả nhiên, những insights về kinh tế, vấn đề công ăn việc làm của người trẻ qua các thời kỳ phát triển của đất nước đã được tác giả mô tả trong sách theo cách vừa chân thật vừa độc đáo, rõ ràng nhờ kinh nghiệm của một người làm báo lâu năm, một người tình cờ cũng hướng nội, và luôn cố gắng cất lên tiếng nói cho những chủ thể ít được truyền thông chính thống nhắc đến. Điều tôi thích nữa ở cách viết của Đinh Đức Hoàng là cảm giác anh vừa đứng ở một điểm nhìn khá cao để quan sát những chuyển động lớn của xã hội, vừa đủ tinh tế để đi vào những chi tiết nhỏ, mà không tạo ra cảm giác trịch thượng. Anh giữ được một thái độ khiêm nhường, luôn ý thức mình cũng chỉ là một người đang cố gắng hiểu thế giới quanh mình. Một cuốn sách như vậy, tự nó đã đủ để trở thành niềm vui thuần khiết của việc đọc.

Nhưng ai dè, nó còn viết về những chủ đề thiết thân với tôi: sự hướng nội, thích sống cô độc, coi trọng nuôi dưỡng đời sống bên trong, không thích giao tiếp xã hội…, nhất là trong một thời đại tôn sùng xây dựng quan hệ, nơi sự nổi tiếng nhiều khi được coi là vốn liếng làm ăn, cần được chăm sóc càng nhiều càng tốt. Trong sách, tôi được gặp những nhân vật mình biết ở ngoài đời thực. Đó là các diễn viên, ca sĩ, họa sĩ, đạo diễn, kiến trúc sư, doanh nhân… đã được công nhận ở lĩnh vực của họ, những người hóa ra có lối sống và lối suy nghĩ giống tôi. Qua các trao đổi của họ, tôi biết được họ đã sống sót, thậm chí để lại dấu ấn của mình như thế nào với tính cách hướng nội, ngại giao tiếp ấy. Những lời tâm sự của họ mang đến cho tôi một niềm an ủi lớn lao vì biết rằng mình không lạc loài, có những người giống mình và họ không những sống ổn với đúng con người họ mà còn tạo ra giá trị cho cộng đồng. Đối với tôi, đó là một sự kết hợp quá tuyệt để cuốn sách này trở thành cuốn sách đầu tiên của năm. (Ban đầu tôi đã định đọc Poor Charlie’s Almanack – Cẩm nang của Charlie Munger – tập hợp các bài viết của Charlie Munger, phó chủ tịch Berkshire Hathaway và cộng sự lâu năm của Warren Buffett. Nhưng cuốn sách của Đinh Đức Hoàng đã ngẫu nhiên và nghiễm nhiên chiếm lấy vị trí đầu tiên ấy.)

Ở chương 1, tác giả phản biện tư duy truyền thống cho rằng “quan hệ xã hội quyết định thành công của mỗi người”, và khẳng định rằng ngày nay giá trị của một cá nhân nằm ở khả năng tư duy độc lập và nhận thức bên trong. Những phẩm chất nghe rất cũ như khả năng ghi nhớ, quan sát, sự kiên nhẫn, thói quen đọc dài và đọc nhiều… lại được đặt ở trung tâm như nền tảng của mọi cơ hội.

“Ngày nay, tư duy độc lập là một dạng lập trường, thứ ta cần giữ vững như lòng chung thủy trong tình yêu chứ không hẳn là một dạng kỹ năng”

“Dẫu cho tôi, cũng như thầy Hảo, tự nhận thức được rằng có thể mình sắp trở nên vô dụng trong nền kinh tế mới, chúng tôi vẫn phải chiến đấu đến tận ngày cuối cùng. Và nếu phải nhặt lên hai vũ khí cầm trên hai tay để xông vào đánh nhau với ChatGPT và Gemini, tôi sẽ chọn hai khả năng đọc và quan sát. Một mình.”

Chương 2 tập trung chứng minh rằng những kết nối thừa mứa, lượng follow hay tương tác cao thực chất là vô nghĩa, thậm chí độc hại. Nó không mang lại hiệu quả kinh tế hay quan hệ tình cảm nào tương xứng với chi phí bỏ ra. Chi phí ở đây là thời gian, sự chú ý, khả năng tập trung, và năng lượng để hấp thụ cũng như để sáng tạo nội dung. Tác giả viện dẫn và giải thích ngắn gọn các khái niệm như “nền kinh tế sức chú ý”, “đế quốc dopamin”, “cửa tiệm hy vọng”, “job to be done”, “phễu khách hàng”, “tỉ lệ chuyển đổi”, “so sánh xã hội hướng lên” (những thứ tạo ra cảm giác bất an hơn là hiểu biết). Để giành lại sự chủ động khi tham gia mạng xã hội, tác giả gợi ý một cách để bạn giành chiến thắng trong cuộc chiến với thuật toán, đó là bạn cần phải có một mục đích khi bắt đầu “vuốt ngón tay cái” lướt mạng. Mục đích đó tốt nhất nên là để học hỏi. Để học hỏi chủ động mà không bị thuật toán dẫn dắt theo thói quen của bạn (thường bạn sẽ dừng lại lâu hơn ở những gì bạn thích và đã quen thuộc), hãy chủ động tìm hiểu về những điều mà bạn biết là mình chưa biết. Từ đó, bạn sẽ được dẫn dắt đến những điều mà bạn không hề biết là mình không biết. Đó chính là nơi việc học hỏi thực sự diễn ra theo chiều sâu.

Chương 3 đưa cuốn sách trở lại với một chủ đề tưởng như triết học siêu hình: vẻ đẹp nội tâm và khả năng đặt câu hỏi của con người. Tác giả cho rằng trong thời đại AI, khả năng tự hỏi những câu hỏi như “tôi là ai?”, “tại sao tôi lại ở đây?” – hay nói rộng ra, năng lực nhận thức về thế giới và chính mình – chính là điều phân biệt con người với cỗ máy. Việc chủ động quan sát cuộc sống, đặt câu hỏi, đào sâu những day dứt nhỏ nhặt hằng ngày… chính là thế mạnh tạo nên sự khác biệt.

Tôi cũng chú ý đến những chi tiết nhỏ khi tác giả kể về chính mình: khi anh mang trong lòng những trăn trở suy tư, có phần mang màu sắc triết học siêu hình, thì ai sẽ là người có thể ngồi xuống trò chuyện cùng anh về những điều ấy? Cảm giác cô đơn xuất phát từ việc phần lớn thời gian chúng ta giao tiếp với nhau qua những vai trò xã hội được định sẵn, hiếm khi thực sự xuất hiện trước nhau như những con người cụ thể với những băn khoăn riêng.

Là người hướng nội, hay ở một mình và hay suy nghĩ, tôi cảm thấy như được biện minh. Hóa ra việc sống chậm, suy nghĩ nhiều, đặt câu hỏi cũng có thể được xem như một cách nghiêm túc để… làm người. Và “làm người” không còn là điều hiển nhiên trong thời đại AI nữa – nó trở thành một nỗ lực có ý thức, thậm chí là một hành động phản kháng.

Khả năng cảm nhận, đặt câu hỏi và kết nối những tín hiệu tinh tế từ cuộc sống không chỉ giúp chúng ta cạnh tranh trong thời đại AI, mà còn là yếu tố thiết yếu trong hành trình trưởng thành. Có những suy tư chỉ đơn giản là để hiểu rõ hơn về bản thân, không nhất thiết phải gắn với mục đích kiếm tiền hay “cạnh tranh với AI”. Trong các nhân vật được phỏng vấn (như họa sĩ Xuân Lan, đạo diễn Việt Tú, Giáo sư Xoay Đinh Tiến Dũng…), tôi đặc biệt ấn tượng với nghệ sĩ Mew – tác giả bài hát Thật bất ngờ do Trúc Nhân thể hiện. Anh luôn soi xét và đào sâu vào những biến cố trong đời mình. Theo anh, trưởng thành chính là học cách chấp nhận sự không chắc chắn của thế giới, những ranh giới mờ nhạt giữa đúng và sai, những vùng xám của đạo đức… Điều này có giúp ích cho sự nghiệp hay không thì chưa chắc. Dù có những sản phẩm thành công, việc khám phá những vùng mờ xám trong tình yêu đôi khi khiến anh bị chỉ trích. Nhưng anh tin chắc một điều: nhận thức này có lợi cho cuộc sống cá nhân:

Ở chương 4 và 5, tác giả quay về bối cảnh đặc thù của xã hội Việt Nam: văn hóa làng xã, văn hóa nhậu, những cách con người gắn bó với cộng đồng để tồn tại và thăng tiến. Tác giả thừa nhận rằng chúng ta không thể hoàn toàn tách mình khỏi xã hội, nhưng điều quan trọng là phải xác định được giá trị cốt lõi của bản thân và tìm ra điểm cân bằng phù hợp. Việc duy trì sự cân bằng này là một quá trình liên tục hằng ngày, chứ không phải điều gì đó đạt được một lần rồi giữ nguyên mãi. Luận điểm “tắc kè hoa ăn bánh lớn” cho thấy rằng những người biết hòa nhập và linh hoạt thích nghi sẽ có nhiều lợi thế hơn, nhưng sự linh hoạt đó chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt trên nền tảng của những giá trị nội tại đã được suy ngẫm kỹ lưỡng.

Ảo ảnh trong xã hội dư thừa kết nối cho tôi thêm lý do để tiếp tục sống chậm, đọc kỹ, ở một mình nhiều, và bảo vệ những khoảng lặng bên trong. Thông điệp quan trọng của cuốn sách này là nó bênh vực cho ý nghĩa của các mối quan hệ có chiều sâu. Trong xã hội dư thừa kết nối, những cuộc trò chuyện đủ sâu không chỉ quan trọng với hạnh phúc và sức khỏe tâm thần, mà đôi khi còn mở ra những hợp đồng kinh tế, những khách hàng bền vững, mang lại sự ổn định tài chính, chỉ cần chúng ta luôn nhớ quay về soi lại đời sống nội tâm của chính mình.