Trong cuốn sách này, những vấn đề tâm lý, xã hội hiện nay chỉ được nhắc đến như là các hiện tượng xảy ra theo quy luật, chứ không phải là đối tượng chính để phân tích và mổ xẻ. Tác giả còn viện dẫn nhiều tình huống trong văn chương, tài liệu lịch sử của ta, của Tây, và của Tàu để chỉ ra rằng bản chất các hiện tượng ấy và cách ứng xử của con người xưa nay, dù ở phương Đông hay phương Tây, đều giống nhau đến lạ kỳ, và đều xuất phát từ một chân lý: phần xấu của con người sẽ bộc lộ bất cứ khi nào có điều kiện thuận lợi, giống như loài cỏ dại vậy. Đó là quy luật tâm lý tự nhiên, và trong lịch sử đã có nhiều minh chứng lặp đi lặp lại để thấy rằng quy luật đó là tất yếu, không thể khác được.

Tư tưởng chính mà cuốn sách muốn truyền tải có lẽ là, khi cảm thấy có sự liên quan giữa những vấn đề hôm nay với những gì đã xảy ra ngày hôm qua, chúng ta có thể có cái nhìn sáng rõ hơn đối với mọi việc xung quanh, nhẹ nhàng hơn trong việc chấp nhận mọi diễn biến của đời sống trước mắt, kể cả những việc “động trời”. Hay như lời của triết gia Bertrand Russel mà tác giả trích dẫn ở trang 150: đọc sử để biết những ngu xuẩn của quá khứ, nhờ thế người ta có thể chịu đựng tốt hơn những ngu xuẩn của hiện tại.

Văn phong của tác giả điển hình cho lối tư duy của người phương Đông, nghĩa là theo hình trôn ốc, ý tứ nhẹ nhàng thâm thuý. Cảm giác khi đọc sách giống như đang ngồi trò chuyện cùng ông bên ấm trà chiều, trong một khu vườn nhỏ, bình yên, và thấy tâm trí mình như được khai mở.

Tóm tắt tư tưởng các triết gia chính:

Socrate:

Kiên định với điều mình tin là đúng hơn là điều được cho là phổ biến, không rút lại những suy nghĩ của mình chỉ vì lời phàn nàn của người khác. Điều ta nên lo lắng không phải là có bao nhiêu người phản đối mình – mà là lập luận của họ vững chắc như thế nào.

Epicurus:

Thực ra, nhu cầu tự nhiên của cơ thể chúng ta thực sự rất ít. Bản chất tự nhiên của con người dễ mãn nguyện với những điều mang chi phí rất nhỏ, như cùng nhau nằm trên cỏ trong thời tiết đẹp, trò chuyện với trẻ em và bạn bè, một buổi chiều nắng ấm… Đó là lí do vì sao có những nước không giàu nhưng chỉ số hạnh phúc vẫn rất cao 🙂 Tuy nhiên, mức tiêu dùng sẽ bị phá vỡ khi sự tự nhận thức của con người cao hơn và coi trọng sự giản dị.

Montaigne và Nietzche (hơi confusing):

• Thông thái là làm thế nào để giải thích được những ý niệm sâu sắc bằng ngôn từ trẻ con. Văn phong khó hiểu là kết quả của sự lười biếng hơn là tài năng, hoặc nó cố che giấu sự thiếu hụt về mặt nội dung – bảo vệ mình trước việc không có gì để nói.
• Nghệ thuật và triết học giúp ta biến nỗi đau thành tri thức. Những tác phẩm nghệ thuật vĩ đại nhất có thể trò chuyện với ta mà không cần biết ta là ai.
• Những cách chữa bệnh mang hiệu quả tức thì sẽ khiến người bệnh phải trả giá bằng sự tồi tệ trên quy mô lớn hơn và sâu sắc hơn của căn bệnh. Không phải mọi thứ làm chúng ta cảm thấy tốt hơn đều tốt hơn cho ta. Không phải mọi thứ làm ta đau đều xấu.
• Nghệ thuật sống nằm ở chỗ tìm ra công dụng từ nghịch cảnh. (Biến “nguy” thành “cơ”)

Nhờ những nỗ lực ngoại giao nhân dân của mình, bà Bình cùng đoàn đàm phán hiệp định Paris sau khi đã trải qua nhiều năm tháng dai dẳng “đấu trí” với nhiều bên đi đến ký kết được hiệp định buộc Mỹ phải rút khỏi Việt Nam. Với tầm và tâm của một trí thức yêu nước, Bà đã làm nên những “chiến công” to lớn như thế, nhưng bản thân bà lại là một người phụ nữ nhỏ bé, giản dị và khiêm nhường. Chính người phụ nữ Việt nam nhỏ bé bình dị ấy, khi đại diện cho một đất nước đang chiến tranh với ấn tượng của những đạn bom, khói lửa, đau thương… đã khiến cho nhân dân các nước trên thế giới nơi bà đi qua luôn có cảm tình với đất nước Việt nam, đất nước mà bà đại diện.

Những suy nghĩ chân thành của bà đối với đất nước những năm sau này khiến tôi xúc động và ngưỡng mộ, đặc biệt vì bà luôn hành động và làm theo những suy nghĩ ấy, làm theo những gì bà cho là đúng, là chính nghĩa để bảo vệ người thân, bạn bè, thậm chí đến cả những người không quen biết trong cuộc sống. Bắt đầu từ yêu thương rất gần, rất nhỏ như thế, bà đã làm nên những điều vĩ đại. Cho nên, một lẽ rất tự nhiên thôi, hình ảnh bình dị, thân thiện của bà Bình đã để lại mối thiện cảm tự nhiên, lâu dài và cứ thế lan tỏa mãi.

Đó là một câu chuyện buồn mênh mang – thật ra nó không hẳn là một câu chuyện mà là nhiều mảnh đời ghép lại, đa diện, nhiều chi tiết. Nó vừa cho thấy muôn mặt đời sống tâm lý, vừa cho ta hình dung tới những mảng lớn của đời sống xã hội, gồm chính trị, nghệ thuật, tâm linh, phàm tục, chiến tranh, hòa bình .v.v..

Xuyên suốt cuốn tiểu thuyết là những diễn biến nội tâm của nhân vật Kiên, nhưng qua đó thấy day dứt một nỗi buồn chung về nhân sinh. Những thay đổi trong quan niệm sống tuỳ theo hoàn cảnh sống dẫn đến những nhân cách khác nhau trong cùng một con người: trước chiến tranh thì ngây thơ trong trắng, trong chiến tranh thì dũng cảm cũng có mà hẹn nhát cũng có, mạnh mẽ cũng có mà yếu đuối cũng có, chai lỳ cũng có mà tình cảm cũng có, rồi sau chiến tranh thì hoàn toàn có thể từ vĩ đại hoá ra bé mọn, một sự tha hoá trong hoà bình.

Đây là một trải nghiệm đọc không nên bỏ qua, bạn sẽ hiểu hơn về sự vô nghĩa của chiến tranh và những hy sinh mất mát của thế hệ cha anh. Bạn sẽ phải suy nghĩ xem mình đã sống xứng đáng với những hy sinh ấy hay chưa! Cuốn sách cũng mở ra cho tôi một cách nhìn sâu sắc hơn với từng cảnh đời, từng thân phận của con người, cho tôi niềm tin vào bản chất tốt đẹp của con người cho dù họ là ai, làm nghề gì, đã từng cư xử ra sao, tất cả đều rất nhân bản trong cách nhìn của nhà văn. Tôi yêu điều đó <3, mỗi con người bình thường đều là nhân vật chính trong cuốn tiểu thuyết của đời họ, đều có ý nghĩa và vô cùng sống động. (Hình như ban đầu, tiểu thuyết còn có cái tên là Thân phận của tình yêu).